22.9
Príomhfheidhmeanna An Réamhfhocail Shimplí
ábhar
- de:
- lán d'uisce
- tá sé déanta de phrás
- líon den mhin é
aidhm
- ar:
- ní dhéanfainn ar ór an domhain é
- déan rud orm
- chuig:
- ní chugamsa a bhí sí
- chun:
- chun glóire Dé
- do:
- las dom é
- do Sheán a tógadh an teach
- mar:
- chuaigh sí ann mar chailín aimsire
- timpeall:
- rachaidh mé suas an cnoc timpeall na mbó.
am
- pointe ama
- ar:
- ar ball
- ar a sé a chlog
- ar dtús
- faoi:
- faoi dheireadh.
- pointe nó tréimhse i dtréimhse ama
- de:
- bhíodh sé ag póitseáil d'oiche
- i:
- sa lá a shiúil sé amach
- i lár an lae
- idir:
- idir an samhradh agus an Nollaig.
- le:
- níor tharla sé le mo linnse
- le doineann.
- timpeall pointe ama
- faoi:
- faoi Bhealtaine
- faoi Shamhain
- faoi lathair
- um:
- um Chaise
- um thráthnóna
- um an dtaca seo
- timpeall:
- timpeall na Nollag.
- roimh phointe ama
- chun:
- chun na Bealtaine
- chun a dó dhéag
- faoi:
- faoi mhaidin
- go:
- go Samhain
- go Domhnach seo chugainn
- go tráthnóna
- roimh:
- roimh am an dinnéir.
- tar éis pointe ama
- as:
- as sin amach
- ó:
- bliain ón lá sin
- seachtain ó amárach
- thar:
- an bhfuil sé thar a naoi a chlog?
- pointí comhaimseartha
- le:
- le héirí na gealaí
- le luí na gréine.
- tréimhse ama
- i:
- rinne sé an obair go léir i mbliain amháin.
- buntáiste agus míbhuntáiste
- ar:
- tá siad millte agat orm
- ná sceith orm
- do:
- ith duit féin é
- shuigh sé síos dó féin.
- bunús
- as:
- fear as Árainn
- is as an bhFrainc é
- ó:
- ó Chaitlín a fuarthas iad
- tá an Ghaeilge acu ó dhúchas.
- codarsnacht
- thar:
- chuaigh sé thar chomhairle a athar.
- coimhdeacht
- faoi:
- bean faoina cóta péacach
- teach faoina chúig sheomra
- le:
- chuamar go dtí na pictiúir le Pádraigín.
- comparáid
- amhail:
- amhail fear a bheadh ar meisce
- fearacht:
- éiríonn sé go luath, ní fearacht daoine eile é
- go:
- ní aithne go haontíos
- ní neart go cur le chéile
- go dtí:
- ní amadán go dtí é
- níor spórt go dtí é
- le:
- chomh maith liom
- oiread leatsa
- mar:
- bean mar an bhean sin
- ná:
- níos fearr ná Tomás.
- cuimsiú
- ar:
- tá sé ar na fir is saibhre sa tír
- níl do chaora orthu seo
- idir:
- idir fhir agus mhná.
- cúis
- as:
- crochadh é as dúnmharú
- as fearg a rinne sé é
- de:
- fuair sé bás den ocras (tart, etc.)
- le:
- le neart feirge
- ar crith le heagla
- ó:
- marbh ón ólachán
- tuirseach ón obair
- trí:
- trí fhearg (leisce, ainbhios).
- díol
- ar:
- díoladh an tobac ar phunt
- thug mé punt dó ar an tobac
- as:
- dhíol sé as an teach le hairgead a athar
le:
- dhíolamar an tarbh leis an strainséir.
- eisiamh
- ach:
- gach aon duine ach Seán
- gan:
- gan chara (teach, chiall)
- murach:
- bhí mé marbh murach Peig
- seachas:
- duine ar bith eile
- seachas tusa
- thar:
- ní ceart duitse bheith ann thar chailín ar bith eile.
- gléas
- ag:
- táim bodhar (marbh, etc.) agat
- de:
- buille de dhorn (chlaíomh, etc.)
- le:
- líon sí an corcán le cupán
- le mo dhorn
- le scian.
- imthosca
- de:
- gamhain maith de ghamhain míosa
maidir le:
- maidir le firín tá glór mór aige
mar le:
- tá sé fuar mar le haimsir shamhraidh.
- intriacht
- ar:
- ar m'anam go bhfuilim gonta
- dar:
- dar mo bhriathar
- dar
- flaitheas Uí Néill.
- iolrú
- faoi:
- faoi d hó (thrí, chéad).
- ionad
- suíomh
- ar: ar charraig
- léigh mé é ar an nuachtán
- faoi (= taobh thíos de):
- faoin staighre
- faoi (= timpeall):
- thart faoin mbord
- faoina muineál
- faoin áit
- (tír, etc.)
- i:
- i mbád
- istigh san oileán
- in Éirinn
- i m'intinn
- idir:
- idir Cill Airne agus Luimneach
- le:
- ar crochadh leis an mballa
- le mo thaobh
- ó:
- míle ón gcathair
- cá bhfuil do phíopa uait?
- feicim uaim í
- os:
- os cionn
- os coinne
- os comhair
- cuirimis lia os a leacht.
- gluaiseacht ó
- as:
- tháinig sé as Meiriceá anuraidh
- tabhair do ghadhar as seo
- de:
- léim sé den chapall
- caith díot do chóta
- ó:
- chuaigh sé ó Chaiseal go Port Laoise
- caith uait an liathróid.
- Réamhfhocail chontrártha
- is ea
- i agus as,
- ar agus de,
- ag agus ó:
- léim sé isteach i mbád agus ansin léim sé amach aisti
- bhí hata air ach chaith sé de é
- bhí liathróid aige agus chaith sé uaidh í.
- gluaiseacht chun
ar:
- ar faoistin
- chuig an sagart óg
- ar scoil
- chun:
- chun faoistine
- chun an Lagáin
- (an tí, an mháistir)
- chuig:
- chuig faoistin
- chuig an gcathair (an teach, an máistir)
- do (roimh an alt go hiondúil):
- don Spáinn
- (don Daingean)
- don
- go (go díreach roimh ainmfhocal):
- go hAlbain
- go glúine sa láib
- go dtí:
- go dtí [an] bád
- go dtí a theach féin (an fear é)
- i:
- isteach i mbád,
- isteach sa chuan
- ionsar:
- ionsar an dochtúir (sagart, iascaire, etc.)
- ionsorm, etc.
- gluaiseachtaí eile
- faoi:
- chuaigh sé faoin tuath
- faoin gcnoc suas
- mar:
- síos mar seo leat
- timpeall:
- timpeall an oileáin a chuaigh an bád beag
- thar:
- chuaigh an cith tharainn
- thar toinn
- trasna:
- trasna na farraige (sráide)
- trí:
- tríd an bhfuinneog.
Úsáidtear
ag,
ar,
faoi,
le
ar lorg an dobhriathair
thart (22.17).
- modh
- as:
- abair as Béarla é
- de:
- chuaigh sé de léim (shnámh, chois, etc.)
- de ghuth ard
- i:
- i nGaeilge a scríobhadh an leabhar gramadaí.
- oiriúnacht
- ag:
- níl aon ní trom ag Tomás
- tá tú róláidir agam
- tá sé chomh maith agat filleadh
- do:
- tá tú róghlic dom
- níl sí maith go leor dó.
- chlochar) agat
- seilbh
- ag:
- an bhfuil pingin agat?
- tá snámh (ceol, Gaeilge, etc.) agam
- briseadh corrán an ghéill (an chos chlé, etc.) aici
- níl sé de mhisneach
- agat
- i:
- tá a lán dea-thréithe ann mar Phádraig.
- staid le brí dhearfach
- ar:
- ar buile (stad, mire, etc)
- ar an drabhlás
- ar staid na ngrást
- faoi:
- faoi bhrón
- faoi ghlas
- faoi bhláth
- i:
- ina chónaí
- i gceist
- in eagar
- le:
- bhí na deora (an t-allas an fhuil) liom.
- le brí dhiúltach
- as:
- as eagar (ionad seilbh)
- ó:
- tá an bhó ó mhaith
- tá siad ó cheap is ó chóiriú.
- athrú staide
- ar:
- tá an saol ag athrú agus ní ar fheabhas ach ar olcas
- chun:
- chun cinn
- chun an drabhláis
- chun feabhais
- chun suain.
Ní úsáidtear
chuig,
do,
go,
go dtí
mar
a úsáidtear
chun
thuas.
- athrú céime
- i:
- ag dul i bhfuaire (in olcas, etc.).
- tagairt
- ar:
- ar mhéad a dheifre
- rug sí an chraobh léi ar áilleacht
- dála:
- dála an scéil, cá bhfuil Lúcás?
- dála Airt, cé a sceith air?
- faoi:
- tá m'athair an-mhaith faoi airgead
- le:
- ní fhaca mé do leithéid le crostacht
- cad a déarfá le (= i dtaobh) duine a chaill nóta puint?
- maidir le:
- maidir le Críostóir, tabharfaidh mise aire dó
- timpeall:
- suarach timpeall airgid
- díograiseach
- timpeall na Gaeilge.
- tomhas
- ar:
- ar airde (doimhneacht, fad, leithead, tiús)
- de:
- níos sine de bhliain
- níos troime de unsa
- faoi:
- níl sé faoi mhíle den stáisiún
- níos saibhre faoi ghiota mór
- thar:
- thar am
- thar fóir.
- treo
- ar:
- thug sé a aghaidh ar an teach
- le:
- bhí a dhroim leis an tine
- ó:
- d'iompaigh sé ón sagart.
- tuilleamaí
- ar:
- tá Conchúr ar bheagán airgid (céille)
- ar leathláimh.
- úinéireacht
- do:
- mac do Sheán
- le:
- is liom é leabhar
- le Seán
- mac leis.